تبلیغات
وبلاگ حقوقی محمد حسنی - بررسی اجمالی حقوق زنان از نگاه اسلام و قانون ایران (بخش دوم )

بررسی اجمالی حقوق زنان از نگاه اسلام و قانون ایران (بخش دوم )

دوشنبه 7 مهر 1393  08:45 ب.ظ

بررسی اجمالی حقوق زنان از نگاه اسلام و قانون ایران (بخش دوم )

الهام سادات طباطبائی - 
اشاره: «بررسی اجمالی حقوق زنان از نگاه اسلام و قانون ایران » عنوان مقاله‌ای است كه بخش نخست آن در شماره قبلی صفحه حقوقی اطلاعات چاپ شد. بخش دوم این مقاله را می‌خوانیم.


در ماده 6 قانون كار آمده است: «همه افراد اعم از زن و مرد، یكسان در حمایت قانون كار قرار دارند و هركس حق دارد شغلی را كه به آن تمایل دارد و مخالف اسلام و مصالح عمومی و حق دیگران نیست، برگزیند».پس اسلام و قانون ما برای زن حقوق مالی و اقتصادی مستقل قائل شده است و همان گونه كه مردان را در نتایج كار و فعالیتشان ذی‌حق دانسته، زنان را نیز در نتیجه كار و فعالیتشان محق شمرده است.
توضیحات فوق‌الذكر خود نشان‌دهنده حرمت گذاشتن بر حقوق مالكانه زن است كه هیچ تفاوتی مابین زنان و مردان در بهره‌وری از اموال و دارایی‌هایشان نیست.اسلام در صدد ارزش‌گذاری به وجود زنان و رعایت برابری و عدالت است چیزی كه در بسیاری از كشورهای به ظاهر متمدن نبوده و نیست و اگر بوده و هست به خاطر بهره‌وری از نیروی زنان و رسیدن به آمال خودشان از طریق دست گذاشتن بر جنسیت زنان است.از طرفی این در حالیست كه ماده 38 قانون كار می‌گوید: برای انجام كار مساوی، كه در شرایط مساوی در یك كارگاه انجام می‌گیرد، باید به زن و مرد مزد مساوی پرداخت شود.
تبعیض در تعیین میزان مزد براساس سن، جنس، نژاد، قومیت و اعتقادات سیاسی و مذهبی ممنوع است. البته نه تنها همه این موارد توسط قانون و اسلام متذكر شده است بلكه حتی ورود به كارهای حجیم و خارج از طاقت هم برای زنان روا دانسته نشده است.
پس تفاوتی میان زن و مرد از نگاه عدالتمندی نیست زیرا محور آنچه باید باشد، انسان است.
همچنان كه در مقاوله‌نامه‌های متعدد بین‌المللی، كارهای سخت و زیان‌آور برای زنان ممنوع شده است، برابر مقاوله‌نامه 45 مصوب سال 1939، زنان در هر سنی كه باشند، نباید در كارهای زیرزمینی و معادن به كار گمارده شوند.در ماده 75 قانون كار مصوب 29/8/1369 آمده است: انجام كارهای خطرناك، سخت و زیان‌آور، حمل بار بیشتر از حد مجاز و بدون استفاده از وسایل مكانیكی برای زنان ممنوع است. دستورالعمل و تعیین میزان این گونه موارد با پیشنهاد شورای عالی كار، به تصویب وزیر كار و امور اجتماعی خواهد رسید.در قانون اساسی هم دولت موظف شده است از مادران، بخصوص در دوران بارداری و حضانت فرزندان حمایت كند؛ در مقاوله‌نامه‌های شماره 4ـ 1919، 14ـ?1934، 89ـ 1948 و 13ـ1921 ممنوعیت و محدودیت‌هایی برای زنان باردار در خصوص كار شبانه برشمرده شده است.
البته در ماده 75 قانون كار مصوب مجلس شورای اسلامی، انجام كار شب را برای كارگر زن به استثنای امور بهداشتی، درمانی، فرهنگی و نظایر آن ممنوع اعلام كرده است.
این ماده ظاهراً در مجمع تشخیص مصلحت نظام حذف شد و به عقیده برخی از استادان حقوق كار، با توجه به ملاحظات اخلاقی، اجتماعی و خانوادگی، كه برای زنان در جمهوری اسلامی ایران و قانون اساسی مقصود است، حذف این ماده قابل تأمل به نظر می‌رسد.5از آنجایی كه هر چیزی حرمت خاص خودش را دارد برای هر چیزی حریمی است كه با شكستن آن بسیاری از موارد دیگر هم دچار مشكل می‌شود به منظور شكافتن معنا و مفهوم مطلب این مسئله با ماده 1117 قانون مدنی روبرو می‌شویم كه می‌گوید:‌ «شوهر می‌تواند زن خود را از حرفه یا صنعتی كه منافی مصالح خانوادگی یا حیثیات خود و زن باشد، منع كند.»این ماده قانونی نه تنها نظر به حریم خانواده دارد كه به قید و بندهای معینه از جانب اسلام در ارتباط با روابط و اعمال محدودیت‌های مؤثر برای كیان خانواده و اصالت زن و جامعه پایبندی دارد. 
اداره حقوقی دادگستری در نظر مشورتی شماره 247، مورخ 5/5/1362 می‌گوید: با توجه به ماده 1117 قانون مدنی و ماده 18 قانون حمایت از خانواده، كه به قوّت خود باقی است، زوج می‌تواند به تأیید دادگاه، زن خود را از اشتغال به هر شغلی كه منافی مصالح خانوادگی و یا حیثیت خود و یا زوجه باشد، منع كند.
یعنی تشخیص چگونگی مصالح خانوادگی و حیثیت زن و شوهر با دادگاه است كه با توّجه به زمان، مكان و وضعیت خانواده و عرف هر جامعه متفاوت است. دادگاه می‌سنجد كه شغل با مصلحت خانوادگی یعنی امورات و اوضاع خانواده منافات ندارد و در نظر می‌گیرد كه با آبرو و شأن زن و شوهر و به عبارتی ریشه‌های خانواده و دیگر امور مربوطه در تضاد نیست.
پس نباید نادیده انگاشت كه رعایت عفت و پاكدامنی زنان در عرصه كار و اجتماع چیزی است كه نه در گستره اسلام و نه قانون ما هرگز به دست فراموشی سپرده نمی‌شود و با دلایلی چنین بوده كه شاید در اسلام، زنان وظیفه‌ای به جنگ و جهاد ندارند. 6محتوای ماده 32 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران، مصوّب 7/7/1366 و ماده 20 قانون مقرّرات استخدامی سپاه پاسداران، مصوّب 21/7/1370 این است كه زنان به صورت محدود در مشاغل درمانی، بهداشتی و نظایر آن ممكن است استخدام شوند. در مشاغل سنگین در ارتباط با سلاح و به كارگیری آن، از نیروی زنان استفاده نمی‌شود؛ و همه این امور مسلماً به دلیل وضعیت خاص زنان و بسیاری مصالح همچون مصالح حیثیتی و امنیتی كشور است.
البته در صحنه جنگ‌های رخدادی در عرصه تاریخ كشورمان و در هشت سال دفاع مقدس شاهد بسیاری از رشادت‌های زنانمان در عرصه‌های دفاع از میهن بودیم كه گرچه تكلیفی برای آنان نبود اما به علت غیرت و داشتن احساس مسولیت نسبت به مملكت و فردای كشور اقدامات بسیار مؤثری را در صحنه جنگ و جهاد از خود به یادگار گذاشتند و اثبات كردند انجام كارهای سخت هم در توانشان بوده و چیزی از مردان كم ندارند. در عرصه نیروی انتظامی كه مربوط به امنیت داخلی كشور است و ارتباطی به ارتش ندارد هم شاهد حضور زنان در زمینه فعالیت و ارائه خدمات هستیم. 
2ـ حق زنان در طلاق 
آنچه از زبان قوانین و عرف ما بیان می‌شود اینست كه حق طلاق با مرد است گرچه بسیاری مشاهده می‌كنیم كه زنان در ضمن عقد، دارنده حق طلاق می‌شوند زیرا نكاح كه یك نوع از عقود است با حضور دو طرف تشكیل می‌شود و زن یكی از این طرفین را شامل می‌شود. امام خمینی(ره) در مورد حق طلاق زن برخلاف نظر اعضای شورای نگهبان، استدلال كردند: «طریق احتیاط آن است كه زوج را با نصیحت و الا با الزام وادار به طلاق نمایند و در صورت میسرنشدن به اذن حاكم شرع طلاق داده شود و اگر جرأت بود، مطلبی دیگر بود كه آسان‌تر است». 
در واقع این‌كه امام (ره) می‌فرمایند: «اگر جرأت بود» ریشه در آن فضای خاص فقهی، نوع نگرش ایشان، و دشواری پاره‌ای تغییرات در دل احكام شرعی [با توجه به عادت‌‌ها و ضدّیت‌‌ها و تعصّب‌‌‌ها] دارد. همین‌‌طور ماده 1029 قانون مدنی را داریم: «هرگاه شخصی چهارسال تمام غایب مفقود‌الاثر باشد زن او می‌تواند تقاضای طلاق كند در این صورت با رعایت ماده 1023 حاكم، او را طلاق می‌دهد.» 
3ـ حق زنان در شهادت دادن 
این طبیعی است كه زن و مرد از نظر روحیات و خصائص درونی و بیرونی با هم متفاوت هستند زیرا حتی اگر قائل به این عبارت «مردان مریخی زنان ونوسی» نباشیم متفاوت بودن جهان این دو موجود امری بدیهی و غیرقابل انكار است.
عجیب نیست كه زن بر طبق قوانین و شرع در برخی امور توانائی شهادت دادن را دارد و در برخی امور به گونه‌ای دیگر است كه یا حق شهادت دادن ندارد یا همراه با مرد دارد كه شهادت دادن دو زن در قانون ما برابر با یك مرد است.
در این زمینه توجیهات بسیاری وجود دارد همچون اشاره به احساساتی بودن زنان و در نتیجه به وجود آمدن فراموشی كه منجر به ضعف شهادت و غیرقابل ترتیب اثر دادن به آن می‌شود در سوره شریفه بقره آیه 282 آورده شده:
یاایهاالذین آمنوا اذا تداینتم بدین الی اجل مسمی فاكتبوه ولیكتب بینكم كاتب بالعدل والا یاب كاتب ان یكتب كما علمه‌الله فلیكتب و لیملل‌الذی علیه‌الحق و لیتق‌الله ربه ولایبخس منه شیئا فان كان‌الذی علیه‌الحق سفیها او ضعیفا اولایستطیع ان یعل هو فلیملل و ‌لیه بالعدل و استشهدوا شهیدین من رجالكم فان لم یكونا رجلین فرجل و امر أتان ممن ترضون من‌الشهداء أن تضل احداهما قتذكر احداهما الاخری (ای كسانی كه ایمان آورده‌اید، چون وامی تا مدتی معین به یكدیگر دهید، آن را بنویسید و باید در بین شما كاتبی باشد كه آن را به درستی بنویسید. و كاتب نباید كه در نوشتن از آنچه خدا به او آموخته است سرپیچی كند. و مدیون باید كه بر كاتب املاء‌كند و از الله، پروردگار خود بترسد و از آن هیچ نكاهد.
اگر مدیون سفیه یا صغیر بود یا خود املاء كردن نمی‌توانست، ولی او از روی عدالت املاء كند. و دو شاهد مرد به شهادت گیرید. اگر دو مرد نبود، یك مرد و دو زن كه به آنها رضایت دهید شهادت بدهند، تا اگر یكی فراموش كرد، دیگری به یادش بیاورد). به علت فراوانی مثالها در قانون تنها به عنوان نمونه به ذكر چند مورد از موارد موجود بسنده می‌كنیم: طبق قانون مجازات اسلامی، جرائم لواط، مساحقه، قوّادی، قَذف، شرب خمر، محاربه، سرقت و قتل عمد فقط با شهادت مردان قابل اثبات است، اما برخی از موارد از جمله مواردیست كه هم با شهادت مردان ثابت می‌شود، هم با شهادت زنان و هم با تركیبی از آن دو، مانند: ولادت، بكارت، حیض و عیب‌های باطنی مخصوص زنان مانند: قرن، رتق و زخمی كه در فرج زنان پیدا می‌شود.
4ـ حق زنان در دیه
قرآن كریم درباره مقدار دیه زن و مرد، مسلمان و غیرمسلمان، سخنی به میان نیاورده است و با بیان «ولد كرمنا بنی‌آدم» سعی در نشان دادن برابری حقوق زنان و مردان دارد.به همان میزانی كه نام از مردان برده از زنان هم سخن گفته است. در این باره آنچه مستند فقهای شیعه قرار می‌گیرد، اصول و قواعد كلی اسلامی و روایات خاص و اجماع است.در قرآن، آیه 92 سوره نساء بحث تشریع دیه را در بر می‌گیرد. در این میان آیتالله صانعی با تأكید بر روایاتی كه شیخ حرّ عاملی در ابتدای كتاب الدیات از كتاب وسائل‌الشیعه آورده، بر برابری دیه زن و مرد، مسلمان و غیرمسلمان تأكید كرده و تبعیض و تفاوتی در آنها نمی‌بیند.تعداد این روایات 14 حدیث است و در میان آنها هم روایات معتبر بسیاری به چشم می‌‌خورد. از جمله، روایت امام صادق(ع) كه می‌فرماید: «دیه الیهودی و النصرانی و انجوس دیه المسلم.» دیه یهودی، مسیحی زردشتی همانند دیه مسلمان است. اینجا تكیه بر نگاهی جست‌وجوگر است كه در پی استنتاج برابری احكام زن و مرد و مسلمان و غیرمسلمان ازدل روایاتی است كه فقهای دیگر با پذیرش دیدگاه مسلط در فقه شیعه به استنباط نابرابری احكام دیه زن و مرد، مسلمان و غیرمسلمان از آن پرداخته‌اند. 
آنچه كه امروز به آن پرداخته می‌شود چیز دیگریست و آن اینست كه فقهای شیعه راجع به نحوه و قصاص مرد در قبال كشتن زن تقریباً اتفاق نظر دارند.
یعنی قصاص مرد در برابر قتل زن، مشروط به پرداخت نصف دیه به بستگان مرد است به علت روایات مستند متعدد و اجماع فقها؛ ماده 209 قانون مجازات اسلامی بیان كرده: هرگاه مرد مسلمانی عمداً زن مسلمانی را بكشد محكوم به قصاص است ولی زن قبل از قصاص قاتل، نصف دیة مرد را به او بپردازد. چون برابر مادة 300 همین قانون، دیه قتل زن مسلمان خواه عمدی خواه غیرعمدی نصف دیه مرد مسلمان است. 
بنابراین اگر ولی (پدر ـ جد پدری) زنی كه كشته شده بخواهد قصاص كند باید نصف دیه به مرد بدهد و بعد قصاص او را بخواهد.مادة 273 قانون مجازات اسلامی بیان می‌كند: »در قصاص عفو، زن و مرد برابرند و مرد مجرم به سبب نقص عضو یا جرمی كه به زن وارد كند به قصاص عضو مانند آن محكوم می‌وشد. مگر این كه دیه عضوی كه نقص شده ثلث دیه كامل باشد كه در آن صورت زن هنگامی می‌تواند قصاص كند كه نصف دیه آن عضو را به مرد بپردازد.»امام خمینی(ره) در «تحریرالوسیله» بعد از آن كه می‌فرماید: «دیه زن و مرد در اعضا مساوی است» تصریح می‌كند: «این مطلب تا وقتی است كه دیه جراحت زن به یك سوم دیه مرد نرسد و وقتی به این حد رسید، دیه زن نصف دیة مرد می‌شود كه با رد تفاوت آن به مرد جانی، می‌توانند او را قصاص كنند.» صاحب جواهر هم بعد از نقل مطالب مذكور ادعای عدم خلاف و اجماع كرده است.در همین رابطه آیت‌الله جوادی آملی می‌فرمایند: «مسئله دیه صرفاً یك امر اقتصادی است و ملاك ارزیابی انسان نیست همچنان كه در شریعت برای سگ اگر جزء كلاب هواشی نباشد » دیه تعیین شده است، برای تن انسان هم دیه‌ای قائل شده است. دیه، یك حساب فقهی است و ارتباطی با اصول مذهب ندارد».
5ـ حق زنان در تسلیم مهر و نفقه
پیرو این مبحث با مواد گوناگون در قانون مدنی كشورمان مواجه می‌شویم: ماده 1085 قانون مدنی: «زن می‌تواند تا مهر به او تسلیم نشده از ایفای وظائفی كه در مقابل شوهر دارد امتناع كند، مشروط بر این كه مهر او حال باشد. این امتناع، مسقط حق نفقه نخواهد بود.»
ماده 1106 ق.م: «در عقد دائم نفقه زن به عهده شوهر است.»،ماده 1107 ق.م: «نفقه عبارت است از همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن از قبیل مسكن، البسه، غذا، اثاث منزل و هزینه‌های درمانی و بهداشتی و خادم در صورت عادت یا احتیاج به واسطه نقصان یا عرض.»،ماده 1109 ق.م: «نفقه مطلقه رجعیه در زمان عده بر عهده شوهر است مگر این كه طلاق در حال نشوز واقع شده باشد لیكن اگر عده از جهت فسخ كاح یا طلاق بائن باشد زن حق نفقه ندارد مگر در صورت حمل از شوهر خود كه در این صورت تا زمان وضع حمل حق?نفقه خواهد داشت.»
ماده 1111 ق.م: «زن می‌تواند در صورت استنكاف شوهر از دادن نفقه به محكمه رجوع كند در این صورت محكمه میزان نفقه را معین و شوهر را به دادن آن محكوم خواهد كرد.»و در ماده 1206 ق.م: «زوجه در هر حال می‌تواند برای نفقه زمان گذشته خود اقامه دعوا نماید و طلب او از بابت نفقه مزبور طلب ممتاز بوده و در صورت افلاس یا ورشكستگی شوهر، زن مقدم بر غُرَما خواهد بود ولی اقارب فقط نسبت به آتیه می‌توانند مطالبه نفقه كنند.»به عبارتی نفقه زن مقدم بر نفقه اقارب است (مادة 1203 ق.م)، اگر كسی توانایی مالی نداشته باشد كه هم به زن و هم به خویشاوندان نسبی خود نفقه دهد، زن بر دیگران مقدم خواهد بود. نفقه زن مشروط به فقر و یا تمكن مالی مرد نیست. زن، اگرچه ثروتمند باشد، می‌تواند از شوهر نفقه بخواهد. 
ادامه دارد
الهام سادات طباطبائی 
وكیل پایه یك د ادگستری
كارشناسی ارشد حقوق?خصوصی
پی‌نویس:
5ـ (محمد هاشمی، «نگرش بر قانون كار جدید ج.ا.ا.»، ضمیمه مجله تحقیقات حقوقی، 1370، تهران، دانشكده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، ص 99)
6ـ (سیدمحمدحسین طباطبائی صفحه 349 و 548)

منبع :
روزنامه اطلاعات - دوشنبه - 7/7/1393


| آخرین ویرایش:دوشنبه 7 مهر 1393 | نظرات() 

برچسب ها: حقوق زنان ،
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر